Nú með haustinu lauk enn einu vettvangssumri Náttúrustofu Norðausturlands með ýmiskonar gróður- og fuglaúttektum, vöktun á hagamúsum, fuglum, skordýrum, vatnalífi o.fl. Í kjölfarið bætast svo við skýrsluskrif og samantektir á niðurstöðum sumarsins og þó heildarniðurstöður bíði skýrsluloka er ýmislegt sem vekur áhuga án þess að til þurfi að koma mikil úrvinnsla.
Náttúrustofan hefur talið vatnafugla á helstu votlendissvæðum á láglendi Þingeyjarsýslna utan Mývatnssveitar frá 2004. Auk talninga á fullorðnum fuglum að vori hafa ungar og fullorðnir fuglar, með áherslu á kafendur, verið taldir á ungatíma seinni hluta sumars á sömu svæðum frá 2008. Nánari lýsingar á aðferðafræði og niðurstöðum má finna í skýrslu NNA „Ástand fuglastofna í Þingeyjarsýslum 2021-2023“ undir útgefið efni á heimasíðu nna.is. Skýrslan er uppfærð á þriggja ára fresti
Árið 2004 birtist grein eftir Arnþór Garðarsson og Árna Einarsson um tengsl fæðuframboðs á varpstöðvum við ungaframleiðslu ólíkra kafandartegunda á Mývatni [i]. Athyglisvert er að horfa á niðurstöður vöktunar í Þingeyjasýslum utan Mývatnssveitar með þessa grein til hliðsjónar sem einnig fjallar um breytingar á fjölda fugla að vori milli ára.
Hér verða teknar fyrir kafandartegundirnar skúfönd Aythya fuligula, duggönd Aythya marila og hrafnsönd Melanitta nigra, þar sem þær finnast víða á vötnum og tjörnum í Þingeyjasýslum jafnt innan sem utan Mývatnssveitar. Auk þess er auðvelt að aðgreina kyn þessara tegunda á vorin og unga frá fullorðnum seinni hluta sumars.
Ungaframleiðslu er hægt að skoða sem heildarframleiðslu unga á tilteknu svæði en einnig sem viðkomu, þ.e. fjölda unga sem hver kolla kemur upp á hverju varptímabili. Við mat á stofnstærð og breytingum í fjölda fugla milli ára er gjarnan horft til fjölda steggja að vori þar sem þeir eru sýnilegri, sér í lagi á varptíma. Við mat á viðkomu er hinsvegar horft til fjölda unga á hverja kollu [i].
Eðlilegt er að stofnstærð vatnafugla sveiflist á milli ára og það er ekki fyrr en fjöldi eykst eða minnkar allverulega eða mörg ár í röð að hægt sé að tala um jákvæða eða neikvæða stofnþróun og fuglafræðingar fari að ókyrrast. Stofnþróun duggandar er t.d. afgerandi neikvæð og uggvænleg (sjá nánari umfjöllun um hana hér). Skúfönd fjölgar milli 2004 og 2013 en þróunin virðist frekar á niðurleið eftir það. Stofnþróun hrafnsandar er hins vegar stöðug. Breytingar í fjölda steggja og kolla milli ára haldast nokkuð í hendur hjá öllum tegundunum þó kollurnar séu ávallt færri. Meðal hlutfall steggja milli ára er 61% (60-64%) hjá skúfönd, 56% (51-63%) hjá duggönd og 60% (53-66%) hjá hrafnsönd. Kynjahlutföllin eru breytilegust milli ára hjá duggönd og hrafnsönd.
Ungar eru taldir í lok sumars þegar þeir eru flestir 2-4 vikna gamlir og hlutfall þeirra er metið út frá fjölda kolla að vori. Líta verður á þessar tölur sem vísitölur fremur en rauntölur um fjölda, kynjahlutföll og viðkomu.
Viðkoma er breytileg milli ára hjá tegundunum þremur og sveiflur fylgjast að miklu leyti að milli tegunda þó fjöldi unga sé mismikill. Aðgengi að próteinríkri fæðu fyrir unga á ungatíma gegnir lykilhlutverki í viðkomu og skýrir þessar sveiflur að miklu leyti [i]. Meðalviðkoma á ári fyrir hverja kollu er 1,42 ungar fyrir hrafnsönd, 0,68 ungar fyrir duggönd og 0,64 ungar fyrir skúfönd. Þetta eru lægri tölur en fengust í Mývatnssveit 1975-1999. Þar var einnig minni munur milli tegunda og röðun tegunda eftir fjölda unga önnur: 1,62 fyrir skúfönd, 1,27 fyrir duggönd, og 1,00 fyrir hrafnsönd [i].
Í vöktun NNA er viðkoman hæst hjá hrafnsönd og sveiflurnar þar jafnframt mestar. Toppar í viðkomu 2010 (3,81 ungi á kollu) og 2017 (5,18 ungar á kollu) sýna mikilvægi langtímavöktunar í þessu samhengi þar sem auðvelt er að missa af slíkum árum í einstaka athugunum á viðkomu eða ofmeta hana. Þess ber að geta að hrafnsendur halda til á sjó fram að varpi og óvíst hvort allir varpfuglar séu komnir á vötnin þegar vortalningar fara fram. Ef svo er gæti það að hluta skýrt sveiflur og há gildi fyrir viðkomu hrafnsanda í einstaka árum.
Þó aðeins sé um vísitölur fyrir viðkomu að ræða valda lágar viðkomutölur hjá skúfönd og duggönd ugg, sérstaklega í ljósi langvarandi fækkunar duggandar og jafnvel neikvæðrar stofnþróunar skúfandar síðustu ár. Viðkoma hrafnsandar virðist í þokkalegu lagi og endurspeglast í nokkuð stöðugri stofnþróun. Benda má á að eftir langvarandi hret í byrjun júní 2024 mátti búast við að viðkoma væri lág. Viðkoman hjá bæði skúfönd og duggönd reyndist þó örlítið hærri það ár heldur en árin tvö á undan. Viðkoma hrafnsandar var aftur á móti með lakasta móti sumarið 2024. Þetta er í samræmi við niðurstöður athuganna úr Mývatnssveit 1975 - 1999 þar sem vond veður höfðu lítil áhrif á afkomu skúfandar og duggandar en neikvæð áhrif á afkomu hrafnsandar [i].
Áhugavert verður að bera þessar niðurstöður saman við þróunina í Mývatnssveit fyrir sama tímabil.
[i] Arnþór Garðarsson & Árni Einarsson (2004). Resource limitation of diving ducks at Mývatn: Food limits production. Aquatic Ecology 38: 285-295. Kluver Academic publishers. Netherland.