Á morgun, 9. maí, er alþjóðlegur dagur farfugla (World Migratory Bird Day) og af því tilefni er við hæfi að benda á nýlega rannsókn sem varpar óvæntu ljósi á ferðir flórgoða (Podiceps auritus) milli landa við norðanvert Atlantshaf og bætir mikilvægu púsluspili við þá mynd sem Náttúrustofa Norðausturlands hefur teiknað upp af þessari tegund undanfarin ár.
Rannsóknin, sem birtist nýverið í tímaritinu Ringing & Migration, byggir á gögnum frá ljósrita (e. geolocator) sem festur var á skoskan kvenfugl árið 2012 og náðist aftur fimm árum síðar. Að rannsókninni stóðu skoskir vísindamenn auk Þorkels Lindbergs Þórarinssonar, forstöðumanns Náttúrustofunnar.
Tveir heimar mætast
Niðurstöðurnar samræmast vel rannsókn Náttúrustofunnar sem birtist í tímaritinu Bird Study árið 2023. Þar var greint frá farháttum 19 íslenskra flórgoða sem merktir voru með ljósritum á Víkingavatni og Ástjörn í Norður-Þingeyjarsýslu árin 2009–2012. Sú rannsókn staðfesti að íslenskir flórgoðar hafa vetursetu víða við strendur norðaustanvert Atlantshaf, allt frá Íslandi og Færeyjum til Noregs, Bretlandseyja og Frakklands. Mest héldu þeir sig þó við strendur Bretlandseyja, einkum við Skotland og líklega eru flestir flórgoðar sem sjást þar á veturna ættaðir frá Íslandi.
Nýja rannsóknin snýr þessari sögu við: skoskur flórgoði flýgur norður til Íslands til varps. Eftir að hafa orpið í Skotlandi árið 2012 flaug fuglinn til Íslands tvö sumur í röð, líklega til varps á norðausturhluta landsins þar sem meginhluti íslenska flórgoðastofnsins verpur. Síðan sneri hann aftur til Skotlands og varp á sama hreiðurstað og áður, í sömu starabreiðu á sama vatni. Vegalengdin milli varpstöðvanna er rúmir 1.200 km.
Þetta eru fyrstu áþreifanlegu vísbendingarnar um að flórgoðar geti flust milli varpstofna Skotlands og Íslands. Áður hafði flórgoði sem hringmerktur var á Loch Ashie að hausti fundist dauður í neti í Mývatni en óvíst var hvort sá fugl hefði í raun orpið þar eða hvort um var að ræða íslenskan fugl sem kominn var á vetrarstöðvar þegar hann var merktur.
Trygglyndi við vetrarstöðvar – eins og hjá íslenskum frændum
Á sama tíma og fuglinn sýndi óvæntan sveigjanleika í vali á varpstöðvum hélt hann fastri tryggð við sömu vetrarstöðvar öll þrjú árin við suðvesturströnd Skotlands og í Írlandshafi. Þetta endurspeglar vel niðurstöður Náttúrustofunnar frá 2023, þar sem í ljós kom að íslenskir flórgoðar eru sömuleiðis tryggir sömu vetrarstöðvum milli ára. Athyglisvert er þó að vetrarsvæði skoska fuglsins skaraðist lítið við þá íslensku fugla sem fylgst var með í fyrri rannsókninni, sem sýnir enn hversu dreifðar vetrarstöðvar þessarar tegundar geta verið við norðaustanvert Atlantshaf.
Fellistöðvar
Vorfar skoska fuglsins til Íslands var 9. og 13. maí, nánast upp á dag á sama tíma og alþjóðlegur dagur farfugla er haldinn. Haustfarið til baka var 12. og 13. ágúst. Það er nokkrum vikum á undan flestum íslenskum flórgoðum, sem fljúga yfirleitt suður á bóginn frá september. Rannsóknin frá 2023 sýndi að íslenskir flórgoðar færa sig í lok varps á stærri ferskvatnsvötn til að fella flugfjaðrir áður en þeir leggja af stað suður. Skoski fuglinn virðist hafa haft viðkomu á ferskvatnstjörnum á Orkneyjum eða Hjaltlandi á leiðinni, hugsanlega til að ljúka fjaðrafelli þar.
Mikilvægt fyrir verndun
Niðurstöðurnar skipta máli fyrir verndun tegundarinnar í Skotlandi, þar sem stofninn hefur hrunið úr 60–80 pörum á árunum 1970–90 niður í aðeins 25 pör árið 2019 og er nú á rauðum válista yfir fugla í Bretlandi. Lengi hefur verið grunur um að skoski stofninn nái ekki að viðhalda sér af eigin rammleik og þurfi á innstreymi frá öðrum stofnum að halda, einkum þeim íslenska. Þessi rannsókn styður þá tilgátu og sýnir að flutningar geta gengið í báðar áttir.
Höfundar leggja áherslu á að ekki megi draga of víðtækar ályktanir af einum fugli en kalla eftir frekari rannsóknum á flórgoðum á öllu varpsvæðinu við norðanvert Atlantshaf, í Skotlandi, á Íslandi og í Noregi, til að skilja betur hvernig farhættir og flutningar milli stofna móta stofnstærð þessarar viðkvæmu vatnafuglategundar.
Á degi farfugla er gott að minnast þess að fuglar fara ekki eftir landamærum og að verndun farfuglategunda krefst alþjóðlegs samstarfs og þekkingar á öllum hlekkjum árstíðabundinna ferðalaga þeirra.
Náttúrustofan hvetur alla til að fara út og skoða fugla á alþjóðlegum degi farfugla og huga um leið að ábyrgð okkar Íslendinga varðandi búsvæðavernd í stærra samhengi.