Síðastliðið vor gekk fremur slæmt vorhret yfir stóran hluta landsins í fyrstu viku júní mánaðar og óhætt að segja að norðausturhluti landsins hafi fengið þar mesta skellinn, annað árið í röð. Án þess að gert sé lítið úr hreti þessa árs virðist það þó hafa verið mun skárra, ef svo má að orði komast, en hretið sem gekk yfir í júní 2024. Þá fundust dauðir fuglar í stórum stíl frá fjöru til heiða, að langmestu leyti í Þingeyjarsýslum en einnig varð vart fugladauða allt vestur í Eyjafjörð og austur á Hérað, sem tengja mátti við veðrið.
Það er ekki oft sem hægt er að tengja svona veður beint við afdrif einstaka fugla en það reyndist þó raunin hvað varðar hretið í júní 2024, þökk sé frönsku rannsóknaverkefni. Umrætt verkefni, MIGRATLANE (https://www.eoliennesenmer.fr/observatoire/migratlane, https://migratlane-telemetrie.fr/), snýr að því að lýsa fari fugla og leðurblaka við norðaustanvert Atlantshaf og nýtingu þeirra á strandsvæðum og grunnsævi jafnt á varptíma sem að vetri. Fjölmargar fuglategundir hafa nú verið merktar með staðsetningartækjum í Frakklandi, þeirra á meðal spóar sem hafa þar viðkomu á leið milli vetrar- og varpstöðva. Fimm þessara spóa, sem merktir voru skammt frá Oléron eyju við vesturströnd Frakklands milli 8. apríl og 8. maí 2024, komu til Íslands síðar um vorið þar sem þeir settust að á óðulum á Norður- og Vesturlandi (1. mynd). Einn þeirra, nefndur „FRP-FS110726“, reyndist vera með óðal á Krubbfjallsmóum austan Húsavíkur. Hretið sem gekk hér yfir í byrjun júní 2024 varð til þess að þessi fugl hrökklaðist af óðalinu sínu og drapst að lokum úr vosbúð. Hér á eftir fer nánari umfjöllun um ferðalag og afdrif þessa spóa vorið 2024.
Spóinn flaug í þremur lotum til Íslands um vorið. Fuglinn fór af stað frá Vestur Frakklandi þann 7. maí, um kl 17:00, og flaug rakleitt 875 km til Suður Írlands. Það ferðalag tók hann 15 klst. og flaug hann hæst í um 2,3 km hæð yfir sjó (2.-3. mynd). Hann stoppaði hins vegar stutt á Írlandi, eða rétt um eina klukkustund þar til hann hélt aftur af stað áleiðis til Íslands. Á meðan hann flaug yfir Írland hækkaði hann flugið umtalsvert og fór í um 4,3 km hæð. Athyglivert er að um leið og hann yfirgaf land lækkaði hann flugið og var rétt yfir sjávarmáli það sem eftir var ferðalagsins þar til hann kom að ströndum Íslands í Berufirði þann 9. maí, um kl 14:00. Þar staldraði hann við öðru sinni eftir 29 klst. og 1.779 km langt flug (4.-5. mynd). Á þessum legg virðist hann hafa lent í lægðargangi milli Skotlands og Færeyja sem hægði talsvert á honum og dró hann aðeins af leið. Eftir örstutt stopp í Berufirði (1 klst.) tók spóinn sig aftur af stað og flaug beinustu leið á óðalið sitt austan Húsavíkur. Tók það hann 4 klst. að fljúga þá 220 km leið (6.-7. mynd). Flughæðin í þessari þriðju lotu fór mest í tæplega 1,5 km hæð yfir Austfjarðahálendinu. Eftir það lækkaði spóinn flugið jafnt og þétt þar til heim var komið. Meðalflughraði spóans á þessum þremur leggjum frá Frakklandi til Íslands var 55-60 km/klst. skv. þessum gögnum.
Eftir komuna á óðalið á Krubbfjallsmóum (u.þ.b. 350m hæð, 8. mynd) hélt spóinn að mestu leyti til þar og á tveimur öðrum svæðum sem hann heimsótti nokkuð reglulega, líklega til fæðuöflunar. Annars vegar var um að ræða lúpínu- og mólendissvæði sunnan Húsavíkurfjalls, ofan svokallaðra Galtaskarðsbrúna (250-300m hæð) og hins vegar gamalt tún á Húsavíkurhöfða (40-50m hæð, 9. mynd).
Vorhretið 2024 hófst þann 3. júní og stóð yfir meira og minna sleitulaust til 7. júní með mikilli veðurhæð og úrkomu. Frostlaust var við ströndina en ekki þurfti að leita langt inn til lands og upp til heiða í snjólínu og frost. Þó veðrið hafi gengið niður um eða upp úr 7. júní þá var áfram kalt í veðri í fáeina daga til viðbótar. Staðsetningargögn spóans benda til að hann hafi lítið yfirgefið óðalið (mögulega hreiðrið) frá byrjun hretsins fram til morguns 6. júní. Hann tók sér þó pásu frá óðalinu seinni partinn 4. júní og sótti í skjól og/eða æti neðan Galtaskarðs við bakka Botnsvatns, en þangað hafði hann ekki farið áður. Þann 6. júní virðist hann hafa gefist upp á aðstæðum og hörfaði þá niður á Húsavíkurhöfða, með viðkomu við Botnsvatn, þar sem gögn benda til að hann hafi drepist í lok dags 7. júní.
Ferðasaga og afdrif spóans FRP-FS110726 gefur okkur innsýn í þær miklu áskoranir sem þessir vinir okkar og vorboðar, spóarnir, standa frammi fyrir í náttúrunni. Lífsbaráttan er hörð hjá þessum fuglum sem dvelja hér aðeins um fjórðung úr ári og þess utan að mestu leyti á vesturströnd Afríku í mörg þúsund kílómetra fjarlægð. Ísland ber mjög mikla ábyrgð á velferð spóa á heimsvísu því hér verpir um þriðjungur allra spóa í heiminum. Markviss og árangursrík vernd spóans byggir á því að þær þjóðir þar sem tegundin þrífst vinni saman að verndun hans. Höfum við Íslendingar þess vegna undirritað alþjóðlega samninga sem tryggja eiga vernd spóans hér á landi. Augljóslega getum við ekki stjórnað því hvort vorhret verði spóum að aldurtila, líkt og í tilfelli spóans FRP-FS110726 en það sem við getum hins vegar gert til að vernda þá er að drepa þá ekki með beinum hætti (t.d. veiðum), hirða ekki egg þeirra og vernda búsvæðin sem þeir byggja afkomu sína á. Spóar eru friðaðir hér á landi með lögum og bannað að veiða þá og hirða egg þeirra. Hvað búsvæðin varðar er hins vegar önnur saga, því þau eru ekki vernduð sérstaklega. Ýmis konar framkvæmdir, s.s. skógrækt og ýmis mannvirkjagerð, ganga stöðugt á búsvæði spóa hér á landi. Mikilla viðhorfsbreytinga og aðgerða er því þörf til verndar spóum og öðrum mófuglum. Líkt og saga spóans FRP-FS110726 sýnir okkur er líf þessara fugla nógu erfitt fyrir þó að við séum ekki að eyða búsvæðum þeirra í ofanálag.
Náttúrustofan þakkar MIGRATLANE og Frédéric Jiguet fyrir veittan aðgang að þessum gögnum sem og Léo Denoual fyrir að útvega myndir af ferðum spóanna.
