Starfsmenn Náttúrustofu Norðausturlands (NNA) hafa á síðustu misserum aðstoðað við handsömun fótfrárra grágæsa í sárum. Slíkar viðureignir krefjast oft á tíðum útsjónarsemi, auk almennrar sjálfsbjargarviðleitni þegar losna þarf úr girðingum eða klöngrast upp úr skurðum og fúafenjum með báðar hendur bundnar við mis samstarfsfúsar gæsir. Tilgangurinn með slíkum inngripum í lífi saklausra ófleygra gæsa er ekki gert í neinu gamni og þó sumir furði sig eflaust á uppátækinu þá þykir tilgangurinn helga meðalið.
Um er að ræða stórt samstarfsverkefni íslenska og breska ríkisins sem Náttúrustofa Austurlands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Verkís og NatureScot halda utan um og bera ábyrgð á en breska ríkið leggur til GPS tækin. Verkefnið hófst 2021 og gengur út á að merkja grágæsir með GPS sendum svo hægt sé að staðsetja af nákvæmni ákveðinn fjölda gæsa á hverjum tíma. Markmiðið er fyrst og fremst að ná nákvæmara stofnstærðarmati og bregðast við áhyggjum af viðgangi stofnsins. Einnig fást gögn um dreifingu stofnsins á vetrarstöðvum en breytt útbreiðsla og svæðanotkun getur verið hluti skýringarinnar á því að stofnmat byggt á talningum hefur farið lækkandi. Þrátt fyrir töluvert veiðiálag veldur aðsókn grágæsa í akra og tún vandræðum fyrir bændur, auk þess sem að vera hennar í nágrenni flugvalla getur haft neikvæð áhrif á flugöryggi.
Saga vöktunar á íslenska grágæsastofninum nær allt aftur til 1960 með árlegum nóvember talningum Wildfowl & Wetlands Trust (WWT) á Bretlandseyjum. Fleiri stofnanir, íslenskar og breskar, hafa svo komið að vöktuninni á seinni árum.
Vetrartalningar í nóvember á Bretlandseyjum og Íslandi gáfu til kynna að stofninn hafi verið á hraðri niðurleið á árunum 2011-2018. Í alþjóðlegum samningi um verndun votlendisfarfugla og búsvæða þeirra (AEWA), sem Ísland er aðili að, er krafa um að grípa þurfi inn í með mótvægisaðgerðum ef veruleg fækkun verður í fuglastofni. Nákvæmari upplýsingar um raunstofnstærð eru forsenda þess að hægt sé að meta þá þörf.
Með því að staðsetja nákvæmlega 80-100 gæsir á talningartíma með hjálp staðsetningartækja, fást upplýsingar um hve margar GPS merktar gæsir sjást í talningum. Út frá því má áætla hve stór hluti stofnsins finnst og hve mikið vantar uppá og/eða er tvítalið. Með þessu má fá fram nákvæmara stofnstærðarmat heldur en hingað til hefur verið hægt.
Allar merkingar fara fram hérlendis þar sem helst er hægt að ná gæsunum þegar þær eru ófleygar í fjaðrafelli á sumrin. Starfsmenn Náttúrustofu Norðausturlands aðstoðuðu við merkingar á Norðausturlandi en merkingar fara fram sem víðast um landið. Merkingar gengu vel og voru 83 sendar úti þegar mest lét, í lok sumars 2024. Starfsmenn NNA fengu 7 grágæsir merktar á Norðausturlandi nefndar í höfuðið á sér (tafla).
Fjórar af sjö merktum grágæsum með nöfnum starfsmanna NNA eru enn á lífi og fást reglulega upplýsingar um staðsetningu þeirra. Alli hvarf í hafi og Frú Stella og Lindi voru skotin strax haustið eða veturinn eftir að þau voru merkt. Gæsin Snæþór var merkt sem ungi á Víkingarvatni og mætir þangað trygg sínum heimahögum á hverju vori. Snæþór er þó líka töluvert að flækjast í kringum Húsavík, ekki ósvipað nafna sínum. Á veturna drífur hann sig til Orkneyja og hangir þar í kornökrum ásamt fleiri grágæsum, eflaust í óþökk landeiganda. Hann hefur þó vit á að nátta sig í fuglafriðlandinu Copinsay sem er eyja austur af megin eyju Orkneyja. Gæsin Jóhanna sem merkt var sem fullorðinn kvenfugl í varpi í Aðaldal sumarið 2024 deilir sömu vetrarstöðvum og náttar sig einnig í Copinsay. Náttstaðaval þeirra þar gæti aukið líkurnar á að þau sleppi undan veiðimönnum en gæsaveiði er stunduð stóran hluta vetrar og jafnvel allt árið í Orkneyjum.
Gæsirnar Yann og Hafrún voru báðar merktar sumarið 2024 sem fullorðnir fjölskyldufuglar og því fyrsti veturinn sem fylgst er með staðarvali þeirra að vetri. Yann flaug til Suður Skotlands með millilendingu í Orkneyjum og Aberdeen, kannski til að taka út fuglalífið en hangir nú í ræktarlandi norður af bænum Perth. Hafrún er staðsett á Stonsay sem er flatlend eyja sem tilheyrir Orkneyjum með víðáttumiklu akurlendi, endalausum fjörum og fjölskrúðugu fuglalífi. Ef þau ná að halda sér frá veiðimönnum ætti ekki að væsa um þau.
Þó líf grágæsa virðist áhættusamt er um of lítið úrtak að ræða til að hægt sé að spá mikið um dánartíðni út frá þessum fáu fuglum. Gögnin benda þó til þess að skotveiðar og farflug geti reynst grágæsum skeinuhætt.